Istnieje wiele rozbieżnych opinii co do tego, kiedy żył historyczny Budda. Przykładowe zestawienie rozbieżności można znaleźć tutaj https://www.rigpawiki.org/index.php?title=Buddha_Shakyamuni

Najczęściej przyjmuje się, że Siakjamuni Gautama żył w VI wieku p.n.e. Po jego parinirwanie Nauki przekazywane były przez około 500 lat w formie ustnej, choć nie oznacza to, że istniał jakikolwiek zakaz zapisywania Nauk.

Od końca dziewiętnastego wieku utarło się na Zachodzie błędne przekonanie, oparte w dużej mierze na poglądach głoszonych przez prof. Thomasa Williama Rhys Davids (założyciela Pali Text Society, zył w latach 1843 – 1922), że kanon palijski i Therawada jest są najbliższe pierwotnemu buddyzmowi. Były zapewne w jego ocenie „protestanckie”, a nie magiczne. Język palijski uznał za język samego Buddy. Do dziś wielu ludzi powiela te poglądy, mimo iż wiele nowych odkryć naukowych przeczy tej tezie. W świetle tych odkryć archeologicznych mówienie o „najstarszym kanonie” jest co najmniej mocno ryzykowne.  

Oczywiście nie zmienia to faktu, że kanon palijski jest zgodny z naukami innych odłamów buddyzmu. Nikt nie podważa jego autentyczności. Nieuzasadnione i nieprawdziwe wydają się jedynie twierdzenia, że jest to jedyny „autentyczny” zbiór Nauk Buddy, a także, że język palijski był językiem samego Buddy. Toż to właśnie w tekstach palijskich znajdujemy pochwały tego, jak wiele języków znał biegle książę Siddharta zanim jeszcze opuścił swój pałac. A wiele z tych tekstów mówi o tym, jak Budda zachęcał swych uczniów, by nauczali w językach i dialektach zrozumiałych dla słuchaczy. Czemu znając tak wiele lokalnych języków i dialektów miałby przemawiać tylko w jednym języku, by słuchający go nie rozumieli?

Buddyjski kanon w języku pali, znany również jako Tripitaka, został spisany na Śri Lance w I wieku p.n.e., podczas panowania króla Vattagamani Abhaya (29-17 p.n.e.). Zgodnie ze zwyczajem tych czasów, teksty zapisywane były na liściach palmowych. Niestety w monsunowym klimacie one po prostu ulegały gniciu i co jakiś przepisywano je na nowo. Kanon palijski jaki znamy, to efekt przepisywania tekstów przez lata, a z oryginalnych zapisów nie zachowało się nic. Najstarsze zachowane teksty to bodajże XI-XII w.n.e.

Teksty buddyjskie w języku gandhari

Współczesne odkrycia archeologiczne ukazały światu manuskrypty znalezione na terenie dawnej buddyjskiej kultury Gandhary, mieszczącej się na terenie obecnego Pakistanu i Afganistanu. W Internecie można znaleźć wiele informacji na ten temat. Podaję tutaj jedynie przykładowy link do ciekawego artykułu na ten temat.

Okazuje się, że znaczna część ze znalezionych tekstów spisana została nawet wcześniej niż kanon palijski. Logiczną konsekwencją jest, że podobnie jak manuskrypty palijskie były zapisem Nauk przekazywanych ustnie, tak samo teksty w języku gandhari utrwalały na piśmie znacznie starszą tradycję ustną tradycję. Oto lista tekstów udostępniona mi dzięki uprzejmości dr Jolanty Gablankowskiej-Kukucz:

1. Gāndhārī Dharmapada
   • Jest wcześniejsza od wersji pālijskiej.
2. Sutry (Sūtras)
   • Liczne fragmenty sūtr mahāyāny i śrāvakayāny (szkoły „słuchaczy”). Zawierają wersje znanych tekstów, jak np. Rhinoceros Sūtra (Khaggavisāṇa-sutta), która zachęca do życia w samotności (jest to najstarsza wersja, starsza niż wszelkie teksty palijskie).
3. Prajñāpāramitā
   • Fragmenty tekstów z cyklu Sutra Doskonałości Mądrości (Prajñāpāramitā). Odnaleziono wersje bliskie sutrze w 8-tysiącach wersów i inne dłuższe
4. Śūraṅgama-samādhi-sūtra (Sutra Medytacji Lwa)
5. Avadāna i Jātaki (opowieści o poprzednich żywotach Buddy)
   • Historie z poprzednich żywotów Buddy i innych postaci, pokazujące zasady karmy i cnoty. Przykład: The Vessantara Jātaka.
6. Abhidharma
   • Fragmenty tekstów analitycznych, badających strukturę rzeczywistości i umysłu.
7. Listy i dokumenty klasztorne
   • Znalezione w naczyniach glinianych, często zawierają dedykacje, notatki czy komentarze do sūtr.
8. Lokottaravāda Mahāyāna Sūtras
   • Teksty związane z szkołą Lokottaravādinów – odłamem mahāsaṅghików, który już we wczesnym okresie rozwijał elementy mahāyāny. Przykład: fragmenty Bhadrakalpika-sūtra – o przyszłych Buddach (m.in. Majtrei).
9. Sutra o Maitrei (Maitreyavyākaraṇa)
   • Przepowiednia o przyszłym Buddzie Maitreji. Jeden z najstarszych znanych tekstów mahāyāny w gāndhārī.
10. Rāṣṭrapālaparipṛcchā
    • „Sutra zapytania obrońcy królestwa” – znana z późniejszych tłumaczeń chińskich i tybetańskich. Fragmenty odnalezione w Gandhārze pokazują, że była znana już we wczesnym okresie.
11. Bodhisattvapiṭaka
    • Fragmenty tekstów przypominających zbiór nauk Bodhisattwów. Odniesienia do ślubowań Bodhisattwy, współczucia i altruizmu – centralnych dla mahāyāny.

Gdzie je odnaleziono:

• Biblioteka z Bajaur – kilkanaście sūtr w gāndhārī, odkrytych w naczyniach glinianych.
• Manuskrypty z Bamiyan i Hadda – niektóre z nich zawierają teksty mahāyāny pisane pismem kharoṣṭhī.

Pokazuje to jasno, że już od najwcześniejszego okresu w buddyzmie równolegle rozwijały się różne tradycje, obejmujące także mahajanę i jej rozmaite odgałęzienia. Nie ma „jedynie prawdziwej” i „jedynie słusznej” wersji tak zwanego „pierwotnego buddyzmu”.